Regionalny Program Profilaktyki Chorób Płuc

Materiały dla lekarzy i samorządów

---

1. Światowy dzień Spirometrii

Setki milionów ludzi każdego roku walczy o życie i oddech z powodu chorób płuc, takich jak przewlekła obturacyjna choroba płuc, rak płuca, gruźlica, astma, zapalenie płuc i grypa, a ponad 10 milionów umiera. Choroby płuc dotykają ludzi w każdym kraju i każdej grupy społeczno-ekonomicznej. Zbyt późne rozpoznanie i leczenie tych chorób pokazuje, że zdrowie płuc było długo zaniedbywane w sektorze publicznym. Stąd konieczność zwiększenia świadomości na temat przyczyn występowania przewlekłych chorób płuc i działania na rzecz zdrowia płuc. Dlatego też rok 2010 ogłoszono na świecie ROKIEM PŁUC.

14 października 2010
ŚWIATOWY DZIEŃ SPIROMETRII

po raz pierwszy w Polsce i na świecie

Nadrzędnym celem Światowego Roku Płuc jest zwiększenie świadomości na temat zdrowia płuc wśród społeczeństw poprzez inicjowanie działań społecznych, naukowych i politycznych w tym zakresie na całym świecie. Mają one doprowadzić do zwiększenia środków inwestowanych w podstawowe i kliniczne badania oraz do poprawy opieki nad pacjentem. Zbudowanie ruchu społecznego wokół tematyki zdrowych płuc jest punktem wyjściowym do tworzenie zoptymalizowanych programów opieki zdrowotnej, odpowiedniego pozycjonowania zdrowia oddechowego w politykach zdrowotnych wszystkich Państw. Jedną z najważniejszych inicjatyw obchodów Światowego Roku Płuc jest wezwanie środowiska medycznego, organizacji pacjentów, samorządów do zorganizowania Pierwszego Ogólnoświatowego Dnia Spirometrii, w dniu 14 października 2010 r.

W ponad 70 krajach świata odbędą się bezpłatne badania spirometryczne oraz przeprowadzone działania medialne mające na celu poprawienie stanu wiedzy na temat chorób układu oddechowego, objawów które im towarzyszą oraz spirometrii - jako podstawowej techniki diagnostycznej służącej wykrywaniu problemów w układzie oddechowym.

Organizator w Polsce: Polskie Towarzystwa Chorób Płuc

w województwie kujawsko-pomorskim:

Oddział Bydgoski Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc
Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego
Kujawsko-Pomorskie Centrum Pulmonologii w Bydgoszczy
oraz w ramach Regionalnego Programu Profilaktyki Chorób Płuc 39 samorządów Województwa Kujawsko-Pomorskiego


2. Skala problemu - dane epidemiologiczne

Przewlekłe choroby układu oddechowego przebiegające z obturacją, czyli zwężeniem oskrzeli stanowią poważny i wciąż narastający problem zdrowotny w Polsce. Szacuje się, że najczęściej występujące, astma oskrzelowa i przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) dotykają około 5-7 milionów Polaków. Co więcej dane statystyczne i obserwacje kliniczne wskazują, że liczba chorych stale rośnie. POChP jest jedną z najczęściej występujących przewlekłych jednostek chorobowych w naszym kraju, choruje na nią ponad 10%, a według niektórych badań nawet 20% dorosłych Polaków. Podstawową przyczyną choroby jest szkodliwe działanie na drogi oddechowe dymu tytoniowego, zarówno wdychanego czynnie - przez palaczy, jak i biernie - przez osoby z ich otoczenia. Kluczem do skutecznego leczenia POChP jest wczesne rozpoznanie choroby. Im szybciej chory rozstanie się z paleniem i rozpocznie leczenie, tym większa szansa na poprawę stanu zdrowia. Niestety statystyki śmiertelności z powodu POChP są niezwykle niepokojące. Według danych World Health Organization (WHO) choroba ta jest obecnie czwartą przyczyną zgonów na świecie, oczekuje się, że w 2030 roku zajmie niechlubne trzecie miejsce.

Również astma oskrzelowa jest stale narastającym problemem zdrowotnym, zarówno u dzieci jak i dorosłych Polaków. Ocenia się, że objawy astmy obecne są nawet u 24% dzieci i 14% dorosłych mieszkańców miast, istotnie mniejszy jest odsetek chorych wśród osób mieszkających na terenach wiejskich. Bardzo znaczący jest fakt, iż według danych szacunkowych liczba chorych na astmę podwaja się na świecie co 10-15 lat. Dynamiczny wzrost liczby chorych obserwowany jest również w naszym kraju - ocenia się że w ciągu ostatnich 30 lat jest on przynajmniej 2-3 krotny. Podobnie jak w przypadku POChP, również astma oskrzelowa powinna być jak najszybciej rozpoznana, wówczas może być skutecznie leczona. Istotną częścią procesu diagnostycznego, w obu chorobach jest proste i stosunkowo łatwe do wykonania - badanie czynności płuc czyli spirometria. To doskonałe narzędzie w rękach każdego lekarza, pozwalające szybko i skutecznie ocenić zdrowie płuc.

3. Co to jest spirometria?

Spirometria to najpopularniejsza metoda badania funkcji płuc, podstawowe badanie zaburzeń w układzie oddechowym. Pierwsze pomiary spirometryczne wykonał John Hutchinson w Londynie w 1848 r.- korzystając ze zbudowanego przez siebie spirometru. Oznaczał on pojemność płuc, którą nazwał pojemnością życiową czyli zdolność do życia - a więc maksymalną ilość powietrza zawartą w płucach pomiędzy maksymalnym wdechem i wydechem - i uznał jej przydatność jako czynnika prognostycznego. Zaproponował wykorzystanie spirometrii - pomiaru pojemności życiowej - jako miary zdolności życia przydatnej dla celów ubezpieczeniowych. Jednak do dnia dzisiejszego, nawet w dużych ubezpieczeniach nie wymaga się badań spirometrycznych w celu identyfikacji osób z wysokim ryzykiem przedwczesnej umieralności.
W latach 40 i 50 XX stulecia - wprowadzono pomiary dynamiczne - w czasie maksymalnego wysiłku oddechowego. Od tamtych lat - spirometria zdobywała sobie coraz więcej zwolenników - a w ramach integracji europejskiej - pojawiły się pierwsze dokumenty dotyczące standaryzacji spirometrii - początkowo pod egidą Europejskiej Komisji Węgla i Stali, która była zaczątkiem EWG.

Badanie spirometryczne jest stosunkowo proste, bezinwazyjne i trwa około 5-10 minut. Polega na pomiarze objętości i pojemności powietrza zawartego w płucach oraz prędkości przepływu powietrza przez drogi oddechowe w czasie wykonywania specyficznych (maksymalnych) manewrów oddechowych - głębokiego wdechu i wydechu.
Spirometria jest ważnym narzędziem pomocnym w ocenie głównie takich schorzeń, jak astma i przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP).

Pomiar ten jest stosowany w rutynowej diagnostyce i kontroli pacjentów z chorobami układu oddechowego oraz bywa coraz częściej wykorzystywany przez lekarzy rodzinnych. W medycynie jest niewiele tak prostych do wykonania badań, które zapewniałyby równie dużą ilość informacji. Badanie spirometryczne jest przeprowadzane przy użyciu urządzenia zwanego spirometrem.

Dlaczego warto przeprowadzać to badanie na skalę masową?

Wiele krajów organizuje już dni lub tygodnie badań spirometrycznych. W Polsce pierwsze masowe badania spirometryczne były wykonane w Bydgoszczy w 1998 roku. Zbadano wówczas 1072 osoby, spośród których u blisko 20% stwierdzono cechy obturacji oskrzeli typowe dla POChP. W 1999 roku badania przeprowadzono w 12 ośrodkach w Polsce u 13 000 osób. Wyniki tych badań dały podstawę do wprowadzenie w 2002 roku Narodowego Programu Wczesnego Wykrywania POChP. Udowodniono, że przeprowadzenie badań spirometrycznych na skalę masową to łatwy i wydajny sposób na zwrócenie uwagi nie tylko obywateli oraz osób zainteresowanych, lecz także tych, u których w przeciwnym razie nie zdiagnozowanoby obturacyjnego schorzenia płuc. Mogą one zwiększać świadomość zagrożenia chorobą i popularyzować w lokalnej społeczności kwestie związane ze zdrowiem i chorobami płuc.

Te badania spirometryczne mają dwojaki cel. Z jednej strony wywierają wpływ na zdrowie społeczeństwa, umożliwiając wielu niebadanym wcześniej osobom poddanie się pomiarowi funkcji płuc. U 20% osób z grupy wysokiego ryzyka POChP (palaczy lub byłych palaczy tytoniu po 40 roku życia) wykrywa się chorobę. Nie ma innej tak skutecznej i taniej metody wczesnego wykrywania poważnej choroby, jak wykonanie spirometrii w grupie wysokiego ryzyka POChP. Z drugiej strony badania te zwracają uwagę na kwestie związane ze zdrowiem i chorobami płuc, zwiększając dzięki temu świadomość społeczną. Imprezy te dają możliwość zwrócenia uwagi władz służby zdrowia, polityków oraz najważniejszych opiniotwórców.

4. Wczesne rozpoznawanie Przewlekłej Obturacyjnej Choroby Płuc (POChP)

Jan Zieliński
Warszawski Uniwersytet Medyczny
j.zielinski@igichp.edu.pl

POChP jest czwartą a wkrótce będzie trzecią przyczyną zgonu na świecie. Na świecie na POChP umiera około 3 milionów ludzi rocznie. W Polsce około 14 000.
Choroba trwa kilkadziesiąt lat. Przez pierwsze 30 lat jedynym objawem choroby jest przewlekły kaszel traktowany przez palącego jako niewinne następstwo palenia.

Choroba jest rozpoznawana bardzo późno, kiedy ponad połowa oddechowych rezerw płucnych została bezpowrotnie utracona.
Głównym powodem choroby jest palenie tytoniu.
Udowodniono, że całkowite zaprzestanie palenia zatrzymuje postęp choroby. Nie ma innej choroby spowodowanej paleniem tytoniu, w której zaprzestanie palenia zatrzymuje postęp choroby.

Badanie spirometryczne jest pewnym, prostym i tanim sposobem rozpoznania choroby we wczesnym stadium.
Nieprawidłowy wynik badania spirometrycznego jest także ważnym czynnikiem ryzyka przedwczesnego zgonu tak jak wysoki poziom cholesterolu, otyłość i nadciśnienie tętnicze.

Choroba powinna być rozpoznawana wcześnie, aktywnie, bez oszczędzania środków. Leczenie chorego na zaawansowaną postać choroby kosztuje NFZ około 5000 PLN rocznie. Wczesne, aktywne rozpoznanie 1. chorego, w warunkach polskich kosztuje 200 PLN. Leki pomagające odejść od palenia powinny być refundowane. Spowodowanie zaprzestania palenia jest najtańszą procedura medyczną spośród ratujących życie i zdrowie.

Kogo badać

Palacze tytoniu, obecni lub byli, z łączną ekspozycją na dym tytoniowy ponad 10 paczkolat palenia są grupą, na której należy się skupić w aktywnym rozpoznawaniu POChP. Stwierdzono również, że osoby, które nigdy nie paliły papierosów ale mają przewlekły kaszel i/lub duszność podczas wysiłku a także które są lub były narażone na palenie bierne, pracownicy narażeni na wdychanie pyłów, dymów i gazów podczas pracy oraz kobiety używające kuchni węglowych, palące drewnem lub używającymi do palenia biomasy zachorowują na POChP.

POChP jest chorobą trwającą kilkadziesiąt lat. Można ją już rozpoznać u palącego tytoń w wieku 30. lat. Biorąc pod uwagę wskaźnik koszty/korzyści to optymalny wynik tego wskaźnika uzyskuje się ustalając dolną granicę wieku osób, u których poszukuje się choroby na 40 lat. Konieczne jest rozszerzenie wczesnego rozpoznawania na byłych palaczy. Zwykle mają cięższą postać choroby niż młodzi aktualni palacze.

Gdzie badać

Wczesne rozpoznanie POChP powinni prowadzić lekarze rodzinni lub lekarze rejonowi (interniści). Konieczne jest szkolenie pielęgniarki wykonującej badanie spirometryczne z okresowym sprawdzaniem czy jakość techniczna badania spirometrycznego jest dobra. W małych praktykach, w których wykorzystanie umiejętności wykonywania badania spirometrycznego będzie niedostateczne jedna przeszkolona pielęgniarka może pracować w kilku praktykach. Korzyści ekonomiczne łączą się wtedy z dobrą jakością badania.

Wczesne rozpoznawanie POChP jest prowadzone w przynajmniej kilku krajach Europy: w Wielkiej Brytanii, Belgii i Holandii i Włoszech. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej w Wielkiej Brytanii otrzymują dodatkowe wynagrodzenie za wykonywanie badań spirometrycznych i poradnictwo antynikotynowe. Polska jest liderem we wczesnym rozpoznawaniu (Lancet 2009;374:721-732.).

5. Lista poradni

Zobacz listę poradni


6. Kwestionariusz

Pobierz kwestionariusz w formacie PDF